To niezwykła książka niezwykłego człowieka. Miliarder George Soros jest jednym z najbardziej znanych, odnoszących sukcesy spekulantów XX wieku i jednym z najbardziej swobodnych filantropów. Przedstawia on teorię, która prowadzi do wniosku, że rynki nie są moralnie dobre, że system finansowy jest sfałszowany, aby chronić interesy bogatych i potężnych, a ekonomia jest nauką fałszywą. Wiele można powiedzieć na temat tej książki. Pełno w niej błędów logicznych, zamazuje argumenty tych, z którymi autor się nie zgadza, tworzy słomiane figury i nie uwzględnia w wystarczającym stopniu pracy filozofów i psychologów w niektórych dziedzinach, które autor bada. GetAbstract stwierdza jednak, że jest też wiele dobrego, co można powiedzieć. Soros jest oryginalnym myślicielem, najlepiej czuje się, gdy mówi o swoim bezpośrednim doświadczeniu. Mówi wprost o tym, jak zmieniały się jego poglądy oraz o swoich błędach w handlu i prognozowaniu. A dlaczego miałby nie być, skoro, jak sam mówi, jego błędy są kluczem do jego sukcesu?

Opracowanie zostało przetłumaczone maszynowo z angielskiego (przepraszamy za błędy) jako materiał na nasze gry integracyjne.

Take-Aways
Miliarder George Soros twierdzi, że rynki nie dążą do równowagi i pewności.
Jest zwolennikiem koncepcji refleksyjności, która mówi, że to, co uczestnicy myślą o danej sytuacji, zmienia tę sytuację.
Oczekiwania uczestników kształtują fakty rynkowe, które z kolei kształtują oczekiwania uczestników.
Ten stały cykl sprawia, że równowaga rynkowa jest niemożliwa.
Ponieważ ludzie są niepewni, omylni i samonapędzający się, tak samo jest z rynkami.
Teoria rynków efektywnych i racjonalnych oczekiwań sugeruje, że rynki będą optymalnie alokować zasoby. Jest to nieprawda.
Fundamentaliści twierdzą, że rynki są siłą dla dobra moralnego, ale tak nie jest.
Regulacja mogła być nadmierna w drugiej połowie XX wieku, ale deregulacja wydaje się nadmierna teraz.
Międzynarodowy system finansowy utrzymuje kraje centralnie zamożne w bogactwie i u władzy.
Historia nie toczy się od wyniku do wyniku, ale od oczekiwania do wyniku do oczekiwania.
Podsumowanie
Siła percepcji
George Soros powiedział kiedyś na seminarium Uniwersytetu Princeton na temat finansów międzynarodowych, że ekonomiczne pojęcie równowagi jest nieistotne dla rynków finansowych i szkodliwe dla handlowców. Ponieważ traderzy osiągają zyski, gdy podążają za trendami – to znaczy, zarabiają pieniądze, gdy prawidłowo przewidują oczekiwania uczestników rynku – percepcje faktycznie napędzają rynki, a podstawy nie. Trendy pojawiają się, ponieważ percepcje wzmacniają się, dopóki jakiś szok nie wyśle oczekiwań w innym kierunku.

„Rynki bezlitośnie sprawdzają rzeczywistość”.
Prowadzący seminarium profesor, były przewodniczący Rezerwy Federalnej USA Paul Volcker, twierdzi, że Soros zadał skuteczny cios racjonalnym oczekiwaniom, efektywnym rynkom i innym pojęciom z podręczników ekonomii. Soros wyjaśnił, że stabilny stan równowagi nie może istnieć, ponieważ zmienne oczekiwania stale kształtują i zmieniają kształt rynku. Volcker uważa, że charakterystyczna perspektywa Sorosa i jego poczucie, jak naprawdę działają finanse, miały ważne implikacje zarówno dla twórców polityki, jak i dla naukowców.

Ekonomia i refleksyjność
Soros jest zwolennikiem koncepcji refleksyjności, która mówi, że to, co uczestnicy myślą o sytuacji, wpływa na sytuację – a sytuacja kształtuje myślenie uczestników. Ich rozumienie jest zawsze błędne, ponieważ rzeczywistość, którą próbują zrozumieć, nie jest stała. Stwierdzenia, które składają na temat faktów, mogą je zmienić, podobnie jak podejmowane przez nich działania. Oznacza to, że ludzie naprawdę nie mogą znać swoich sytuacji, ponieważ te sytuacje są uwarunkowane tym, co ludzie o nich wiedzą.

„Rynki nie mogą i nie osiągną stabilnej równowagi właśnie dlatego, że myśli, a więc i działania uczestników rynku, wpływają na zachowanie rynku: Rynek będzie z kolei wpływał na „podstawy” i kształtował nowe oczekiwania w ciągłym procesie refleksyjnym.” [ – Paul A. Volcker, przedmowa].
Najpowszechniej akceptowany model ekonomiczny we współczesnych finansach, teoria racjonalnych oczekiwań, sugeruje, że obecne oczekiwania dają pełny obraz przyszłych wydarzeń. Mówi ona, że ceny rynkowe są efektywne, co oznacza, że zawierają i wyrażają łączny efekt wszystkich dostępnych informacji. Teoria ta sugeruje, że rynki finansowe będą zmierzać do równowagi na podstawie oczekiwań uczestników, chyba że jakiś zewnętrzny szok wprowadzi nowe informacje. Efektywne rynki i racjonalne oczekiwania oznaczają, że rynki będą optymalnie alokować zasoby. Jednak wiele dowodów wskazuje, że jest to nieprawda.

„Koncepcja refleksyjności jest bardzo prosta. W sytuacjach, w których występują myślący uczestnicy, istnieje dwukierunkowa interakcja pomiędzy myśleniem uczestników a sytuacją, w której uczestniczą.”
Teoria racjonalnych oczekiwań jest wadliwa, ponieważ zakłada, że uczestnicy rynku realizują swoje własne najlepsze interesy. W rzeczywistości jednak nie podejmują oni decyzji w oparciu o to, co rzeczywiście leży w ich najlepszym interesie, ale tylko o to, co uważają za najlepsze. Mają niedoskonałą wiedzę, więc prawie każda decyzja ma niezamierzone konsekwencje. Dlatego często podejmują decyzje, które okazują się nie leżeć w ich najlepszym interesie, mimo że tak im się wydawało.

„Tendencyjność panująca na rynkach finansowych może wpływać na tzw. podstawy, które rynki mają odzwierciedlać.”
Teoria racjonalnych oczekiwań sugeruje, że chociaż każda jednostka może być zawodna, to jednak cały rynek – ponieważ obejmuje wszystkie jednostki – jest znacznie mądrzejszy od każdej jednostki. Jednak zbiorowa opinia rynku opiera się na samowzmacnianiu. Spekulanci oczekują wzrostu cen, więc starają się kupować tanio, aby później osiągnąć zysk. Ich zakupy powodują wzrost cen, więc wydaje się, że ich oczekiwania co do wzrostu cen były słuszne. Ten samonapędzający się proces trwa do momentu, gdy rynek nie jest w stanie go dłużej utrzymać. Rynki zazwyczaj się mylą, ale wyglądają na właściwe z powodu samonapędzania się. Nieprawidłowość tej tendencji ujawnia się w punktach zwrotnych, gdzie oczekiwania ulegają zmianie – ale tylko w punktach zwrotnych. Bańki to tylko jeden z przykładów refleksyjności w działaniu.

Zasada ludzkiej niepewności
Zasada ludzkiej niepewności jest czymś w rodzaju „zasady niepewności Heisenberga” w fizyce, ale ludzie są bardziej niepewni niż cząstki fizyczne. Niezmienne prawa nauki nie zmieniają się z powodu tego, co myślą o nich ludzie. Ludzka rzeczywistość jest inna. Istoty ludzkie tworzą swoją rzeczywistość społeczną na podstawie swojego rozumienia. Ludzie podejmują decyzje na podstawie tego, w co wierzą i czego się spodziewają, a nie na podstawie tego, co wiedzą z całą pewnością, ponieważ nie może być żadnej pewności. Ponieważ żadna decyzja nie opiera się na wiedzy, ludzie podejmują decyzje i działają w świecie fantazji. Dlatego wyniki ich działań mogą być inne niż te, których się spodziewają.

Relacje władzy
Relacje władzy i wydarzenia polityczne poważnie ograniczają zdolność uczestników rynku do swobodnej wymiany. W światowym systemie finansowym istnieją dwa rodzaje krajów: te w centrum i te na peryferiach. Długi międzynarodowe są denominowane w walutach krajów centrum. Dlatego kraje te mogą zaciągać pożyczki we własnych walutach, natomiast kraje peryferyjne nie mogą. To daje krajom centralnym swobodę stosowania antycyklicznej polityki fiskalnej i monetarnej, aby utrzymać silną gospodarkę, na przykład stosując bodźce finansowe w czasie recesji.

„Tylko wtedy, gdy oddziałuje się na podstawy, refleksyjność staje się na tyle istotna, że może wpływać na bieg wydarzeń”.
Kraje na peryferiach nie mają takiej władzy, ponieważ zapożyczyły się w walutach obcych. Dlatego muszą poddać się dyscyplinie międzynarodowych kredytodawców, takich jak Międzynarodowy Fundusz Walutowy, który broni tego systemu i interesów krajów centrum. Jeżeli ceną za ochronę międzynarodowych kredytodawców jest recesja w krajach peryferyjnych, kredytodawcy są skłonni ją zapłacić. Oczywiście, tak naprawdę to nie oni płacą.

Zasada „ludzkiej niepewności” (…) głosi, że rozumienie przez ludzi świata, w którym żyją, nie może odpowiadać faktom, a jednocześnie być kompletne i spójne.”
Globalizacja finansowa jest tylko jednym z punktów programu fundamentalistów rynkowych. Rządy nie są już w stanie kontrolować przepływu kapitału, który szybko i łatwo trafia do miejsc oferujących najlepsze zyski. Fundamentaliści rynkowi odnieśli niebywały sukces, obniżając podatki, deregulując i wywołując jeden z najdłuższych w historii rynków byka. Stany Zjednoczone i Wielka Brytania odniosły ogromne korzyści, działając jako bankierzy świata i jako miejsca lokowania światowych oszczędności. Mocno zadłużone kraje peryferyjne zapłaciły za to wysoką, bolesną cenę.

„Uczestnicy nie są w stanie zapobiec boomowi (…), nawet jeśli zdają sobie sprawę, że musi on doprowadzić do załamania. Tak jest w przypadku wszystkich sekwencji boomów i załamań. Całkowite powstrzymanie się od działania nie jest ani możliwe, ani wskazane”.
Fundamentaliści rynkowi twierdzą, że rynki są siłą dobra moralnego, ponieważ, jak twierdzą, wygrywają najbardziej pracowici, innowacyjni ludzie. Oczywiście ten argument jest błędny, ponieważ uczestnicy rynku zaczynają w różnych miejscach, z różnym wyposażeniem. Najciężej pracujący, najbardziej oryginalni ludzie niekoniecznie w ogóle wygrywają. Zamiast pozwolić wszystkim na swobodną i chętną konkurencję, rynki służą jedynie temu, aby potężni byli na szczycie.

Test w świecie rzeczywistym
Soros przetestował swoje teorie refleksyjności i niepewności w 1985 i 1986 roku. Jego syn powiedział biografowi, że jako dziecko uważał teorie ekonomiczne ojca za bzdury: „Powodem, dla którego zmienia swoje stanowisko na rynku lub cokolwiek innego, jest to, że zaczynają go boleć plecy”. Soros przyznaje, że wcześniej bóle pleców ostrzegały go o problemach z portfelem. Jego świadomość niepewności i refleksyjność sprawiły, że zwrócił uwagę na to fizyczne ostrzeżenie o napięciu i kłopotach. Jak wyjaśnia: „Ból pleców traktowałem jako znak ostrzegawczy, że coś jest nie tak w portfelu… Kiedy w końcu odkryłem, co jest nie tak, zwykle ustępował”.

„Większość błędów ostatniego boomu można podzielić na dwie kategorie: obniżenie standardów zawodowych i dramatyczny wzrost konfliktu interesów.”
Wierząc, że wszystkie tezy inwestycyjne są błędne, Soros jest zawsze wyczulony na to, że każdy inwestor może popełnić błąd. Jest wyczulony na to, że decyzje mają zazwyczaj nieoczekiwane, niezamierzone skutki. Rynki finansowe często wspierają złudzenia i oszustwa, jak w przypadku boomów i bessy, a nawet pomyślne wyniki nie potwierdzają żadnej hipotezy. Wiedząc to wszystko, Soros czuł, że ból pleców jest sygnałem niebezpieczeństwa, którego nie może zignorować.

„Oba te zjawiska są tak naprawdę symptomami … gloryfikacji zysku finansowego niezależnie od sposobu jego osiągnięcia”.
Eksperymentował ze swoimi koncepcjami w fazach. W fazie pierwszej, od sierpnia do grudnia 1985 roku, odniósł niezwykły sukces handlowy. Akcje jego Quantum Fund wzrosły o 126%, podczas gdy S&P zyskał 27%. Po okresie kontrolnym od stycznia do lipca 1986 roku, Soros rozpoczął drugą fazę od lipca do listopada 1986 roku. W tej fazie Quantum stracił 2%, podczas gdy S&P wzrósł o 2%. Głównym błędem Sorosa było to, że nie udało mu się wyjść z rynku akcji, zwłaszcza w Japonii.

„Inwestorzy zaczęli cenić wzrost zysków na akcję i nie potrafili rozróżnić sposobu, w jaki ten wzrost zysków został osiągnięty”.
Wydarzenia rynkowe w obu fazach różniły się tak radykalnie, że Soros musiał na nowo napisać swoją ocenę pierwszej fazy w świetle późniejszych wydarzeń. Stwierdził, że jego przewidywania dotyczące wydarzeń w świecie rzeczywistym były generalnie niewiarygodne. Dlaczego? Sukces rynkowy nie zależy od umiejętności przewidywania tego, co rzeczywiście wydarzy się na świecie, ale od umiejętności przewidywania tego, czego ludzie będą oczekiwać.

„Rynki finansowe są bardzo niemiłe dla ego: ci, którzy mają złudzenia co do siebie, muszą płacić wysoką cenę w dosłownym tego słowa znaczeniu”.
Sukces Sorosa w przewidywaniu rynków był większy niż jego sukces w przewidywaniu rzeczywistości. Na rynkach finansowych dobry wynik nie jest definiowany jako znalezienie prawdy, lecz raczej jako osiągnięcie zysku. Te dwie rzeczy nie muszą być ze sobą powiązane. Co więcej, oczekiwania rynku co do wydarzeń w świecie rzeczywistym mogły zmienić te wydarzenia. Na przykład, oczekiwania, że system bankowy się załamie, doprowadziły do podjęcia działań przez regulatorów finansowych, co wpłynęło na wynik.

Co należy zrobić
Teoria równowagi rynkowej leży u podstaw wiary uczestników w to, że rynki będą alokować zasoby w sposób optymalny. Jeżeli jednak rynki nie dążą do równowagi, nie ma powodu, aby przypuszczać, że ich wyniki będą optymalne. W rzeczywistości rynki nie dążą do równowagi – refleksyjność i ludzka niepewność gwarantują, że równowaga jest nieosiągalna.

„Sukces finansowy zależy od umiejętności przewidywania panujących oczekiwań, a nie rozwoju sytuacji w świecie rzeczywistym”.
Idee fundamentalizmu rynkowego zawładnęły wieloma ludźmi w świecie finansów. Jednak, chociaż wyniki rynku są obiektywnymi, mierzalnymi faktami, nie są „prawdziwe”, ponieważ – ze względu na brak równowagi – nigdy nie są stabilne. Fakt, że obecnie ludzie oceniają jakość artysty na podstawie ceny zapłaconej za jego dzieło, a nie na podstawie jego artyzmu czy zasług, wskazuje, jak daleko posunął się fundamentalizm rynkowy. Ponadto wszelkie wartości, których rynek nie potrafi zmierzyć, wydają się fundamentalistom niezrozumiałe.

„Nigdy nie byłem dobry z matematyki”.
Rynki mają tendencję do niestabilności – nie do równowagi – z powodu refleksyjności i niepewności, procesu boom-and-bust i innych elementów. Rynki są niestabilne i stają się coraz bardziej niestabilne. Regulacja mogła być nadmierna w drugiej połowie XX wieku, ale deregulacja wydaje się teraz nadmierna. Świat może potrzebować międzynarodowego banku centralnego i międzynarodowej waluty związanej z ropą naftową. Rynki nie są siłą dobra moralnego – są amoralne. O ile społeczeństwo ceni sobie stabilność i dobro moralne, musi przywrócić te wartości do procesu rynkowego za pomocą odpowiednich instytucji i regulacji.

Zmiany w myśleniu
W miarę upływu czasu i zdobywania nowych informacji, Soros zmienił swój sposób myślenia o niektórych ideach, które zawarł we wcześniejszych wydaniach Alchemii finansów. W oryginalnych rozdziałach, które pozostały w nowym wydaniu, aby zachować historyczny zapis, Soros powtarza swoje dawne teorie, ale w nowym materiale dodatkowo wyjaśnia niektóre pojęcia. Na przykład zauważa, że fala fuzji amerykańskich korporacji w latach 80. nie okazała się, jak przewidywał, cyklem boom-and-bust na miarę fali konglomeratów z lat 60.

Mówi, że w poprzednim wydaniu zbyt mocno zaakcentował model „boom-and-bust”. Niektóre samonapędzające się procesy nie przebiegają w formie boomów i upadków. Na przykład Ronald Reagan zbudował swoją politykę monetarną na początku lat 80. na sile waluty oraz deficycie budżetowym i handlowym. Teoria ekonomii mówi, że deficyt handlowy powoduje osłabienie waluty i spadek krajowej aktywności gospodarczej. Jednak deficyt budżetowy Reagana pobudzał aktywność gospodarczą, a wysokie stopy procentowe przynosiły wystarczająco dużo kapitału, aby zrównoważyć deficyt handlowy. Ten samonapędzający się proces nie miał charakteru boomu i bumu.

Soros wyjaśnia teraz, że przyczynowość nie przebiega historycznie od wyniku do wyniku, ale od oczekiwania do wyniku do oczekiwania. Konstrukcję wynik-do-wyniku określa jako „sznurowadłową teorię historii”, w której cykl przyczynowo-skutkowy równomiernie łączy dwie strony. Jednak ta metafora błędnie zakłada symetrię między oczekiwaniami i wynikami. Rzeczywiste wyniki uszczelniają przeszłość, w tym przeszłe oczekiwania, ale przyszłość pozostaje otwarta. To jest „teoria Zip-Loc”, która porównuje historię do szczelnej plastikowej torby. „Nie trzeba dodawać – mówi Soros – że żadna z tych teorii nie twierdzi, że historia może być kiedykolwiek w pełni poznana. I dodaje, że nawet „nazywanie ich teoriami jest przesadą”.

O autorze
George Soros jest prezesem Soros Fund Management, głównego doradcy inwestycyjnego grupy funduszy Quantum o wartości wielu miliardów dolarów. Jego fundacje charytatywne przekazują rocznie prawie pół miliarda dolarów w 50 krajach na projekty w zakresie edukacji, zdrowia publicznego, rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, praw człowieka i innych dziedzin.